ในยุคที่โลกกำลังเผชิญกับวิกฤตสภาพภูมิอากาศหรือ Climate Change อุณหภูมิโลกที่สูงขึ้นได้ส่งผลกระทบต่อทุกภาคส่วน รวมถึงภาคการเกษตรที่เป็นกระดูกสันหลังของประเทศไทย แต่ในวิกฤตย่อมมีโอกาสซ่อนอยู่เสมอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับ “เกษตรกรชาวสวนยางพารา”
ที่ผ่านมา เกษตรกรต้องเผชิญกับความผันผวนของราคายางพาราตามตลาดโลก บางปีราคาดี บางปีราคาตกต่ำจนแทบไม่คุ้มทุน แต่ปัจจุบันได้เกิดโมเดลธุรกิจใหม่ที่เรียกว่า “Rubber Carbon Farming” หรือการทำสวนยางพาราเพื่อกักเก็บคาร์บอน แนวคิดนี้กำลังเปลี่ยนต้นยางพาราธรรมดาให้กลายเป็นสินทรัพย์ที่มีมูลค่ามหาศาล เพราะนอกจากจะกรีดน้ำยางขายได้ตามปกติแล้ว “อากาศ” ที่ต้นยางดูดซับเข้าไปยังสามารถแปลงเป็น “คาร์บอนเครดิต” เพื่อขายให้กับองค์กรชั้นนำทั่วโลกที่ต้องการชดเชยการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
บทความนี้จะพาคุณไปเจาะลึกทุกกระบวนการของการทำ Rubber Carbon Farming ตั้งแต่ทฤษฎีไปจนถึงการปฏิบัติจริง กฎหมาย EUDR ที่กำลังจะบังคับใช้ และวิธีที่ชาวสวนยางไทยจะคว้าโอกาสจากเม็ดเงินมหาศาลนี้ได้อย่างไร
Rubber Carbon Farming คืออะไร?
Rubber Carbon Farming หมายถึง การจัดการสวนยางพาราในรูปแบบที่มุ่งเน้นการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและการเพิ่มศักยภาพในการกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์ (Carbon Sequestration) ทั้งในส่วนของลำต้น กิ่ง ใบ และในดิน โดยมีเป้าหมายเพื่อนำปริมาณคาร์บอนที่กักเก็บได้มาคำนวณเป็น “คาร์บอนเครดิต” เพื่อจำหน่าย
ทำไมต้องเป็นยางพารา?
ยางพารา (Hevea brasiliensis) เป็นพไม้ยืนต้นที่มีศักยภาพสูงมากในการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์เพื่อใช้ในการสังเคราะห์แสงและสร้างเนื้อไม้ รวมถึงน้ำยาง งานวิจัยระบุว่ายางพารามีอัตราการดูดซับคาร์บอนสูงกว่าไม้เศรษฐกิจหลายชนิด และเนื่องจากยางพารามีอายุการเก็บเกี่ยวยาวนาน (20 ถึง 25 ปีขึ้นไป) ทำให้สามารถกักเก็บคาร์บอนได้ในระยะยาว
กลไกการสร้างรายได้แบบ 2 ทาง
- รายได้ทางตรง จากการขายผลผลิตน้ำยาง ก้อนถ้วย หรือไม้ยาง
- รายได้ทางอ้อม (Green Income) จากการขายคาร์บอนเครดิต ผ่านตลาดคาร์บอน (Carbon Market) ภายใต้มาตรฐาน T-VER หรือมาตรฐานสากลอื่นๆ
วิทยาศาสตร์เบื้องหลัง ต้นยางหนึ่งต้นกักเก็บคาร์บอนได้เท่าไหร่
เพื่อให้เห็นภาพชัดเจน เราต้องเข้าใจก่อนว่าคาร์บอนไปอยู่ที่ไหนบ้างในสวนยาง ข้อมูลจากการยางแห่งประเทศไทย (กยท.) และงานวิจัยที่เกี่ยวข้องระบุตัวเลขที่น่าสนใจไว้ดังนี้
ศักยภาพการกักเก็บคาร์บอนของยางพารา โดยเฉลี่ยแล้ว สวนยางพาราที่โตเต็มวัยสามารถกักเก็บคาร์บอนได้ประมาณ 1.0 ถึง 1.2 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า ต่อไร่ ต่อปี (ตัวเลขนี้แปรผันตามอายุ พันธุ์ยาง และการจัดการ)
ตารางที่ 1 – การสะสมคาร์บอนในส่วนต่างๆ ของต้นยางพารา
| ส่วนประกอบของต้นยาง | สัดส่วนการกักเก็บคาร์บอน (โดยประมาณ) | คำอธิบายเพิ่มเติม |
| มวลชีวภาพเหนือพื้นดิน | 60% ถึง 70% | ลำต้น กิ่ง ก้าน ใบ ซึ่งคำนวณจากปริมาตรเนื้อไม้เป็นหลัก |
| มวลชีวภาพใต้ดิน | 15% ถึง 20% | ระบบรากแก้วและรากแขนงที่ฝังอยู่ในดิน |
| คาร์บอนในดิน | 10% ถึง 20% | อินทรียวัตถุในดินที่เกิดจากการทับถมของใบยางและซากพืช |
| ผลผลิตน้ำยาง | 2% ถึง 5% | คาร์บอนส่วนหนึ่งถูกเปลี่ยนรูปมาเป็นน้ำยางที่เรากรีดออกไป |
ข้อสังเกตสำคัญ การจะเคลมคาร์บอนเครดิตได้นั้น ไม่ใช่แค่นับจำนวนต้น แต่ต้องพิสูจน์ให้ได้ว่ามีการกักเก็บ “เพิ่มขึ้น” หรือลดการปล่อยก๊าซจากการทำเกษตรแบบเดิม (Baseline) อย่างไร
EUDR กฎเหล็กเปลี่ยนโลก จุดเปลี่ยนสำคัญของยางพาราไทย
หากคุณคิดว่าคาร์บอนเครดิตเป็นเรื่องไกลตัว กฎหมาย EUDR (EU Deforestation Regulation) จะทำให้เรื่องนี้กลายเป็นเรื่องคอขาดบาดตายสำหรับอุตสาหกรรมยางพาราไทยทันที
EUDR คืออะไร คือกฎหมายของสหภาพยุโรปที่ห้ามนำเข้าสินค้า 7 ประเภท (รวมถึงยางพารา) หากสินค้านั้นมาจากพื้นที่ที่มีการตัดไม้ทำลายป่า หรือบุกรุกป่า หลังวันที่ 31 ธันวาคม 2020
ความเกี่ยวข้องกับ Rubber Carbon Farming
EUDR และ Carbon Credit คือเรื่องที่เกื้อกูลกันอย่างแยกไม่ออก เพราะ
- การตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) การทำคาร์บอนเครดิตต้องระบุพิกัดแปลง GPS ที่ชัดเจน ซึ่งตรงกับเงื่อนไขของ EUDR ที่ต้องระบุแหล่งที่มาของยางได้
- มูลค่าเพิ่ม ยางพาราที่ผ่านเกณฑ์ EUDR และมี Carbon Footprint ต่ำ จะกลายเป็นสินค้าระดับพรีเมียมในตลาดโลก
- ความเสี่ยง หากสวนยางใดไม่มีเอกสารสิทธิ์ถูกต้อง หรือตรวจสอบไม่ได้ จะไม่สามารถขายยางเข้ายุโรปได้ และแน่นอนว่าทำคาร์บอนเครดิตไม่ได้เช่นกัน
ขั้นตอนการทำ Rubber Carbon Farming (ฉบับ T-VER)
สำหรับเกษตรกรไทย แพลตฟอร์มหลักที่ใช้คือ T-VER (Thailand Voluntary Emission Reduction) ดำเนินการโดย องค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) หรือ อบก. (TGO) ขั้นตอนมีดังนี้
1 การเตรียมความพร้อมและประเมินพื้นที่
- เอกสารสิทธิ์ ต้องเป็นโฉนด, น.ส.3 ก., ส.ป.ก. หรือเอกสารที่ทางราชการรับรองให้ใช้ประโยชน์ถูกต้องตามกฎหมาย (พื้นที่บุกรุกป่าทำไม่ได้เด็ดขาด)
- ขนาดพื้นที่ ควรมีการรวมกลุ่มเป็นแปลงใหญ่เพื่อให้คุ้มค่าต่อค่าใช้จ่ายในการประเมินและทวนสอบ (แนะนำ 500 ไร่ขึ้นไปสำหรับการรวมกลุ่ม)
2 การขึ้นทะเบียนโครงการ (Registration)
- ยื่นเอกสารข้อเสนอโครงการ (Project Design Document – PDD) ต่อ อบก.
- ระบุวิธีการคำนวณคาร์บอน (Methodology) ซึ่งมักใช้วิธีการคำนวณมวลชีวภาพของไม้ยืนต้น
3 การดำเนินกิจกรรมลดก๊าซเรือนกระจก
เกษตรกรต้องปรับเปลี่ยนวิธีทำสวนยางจากแบบดั้งเดิมสู่แบบยั่งยืน เช่น
- ลดการใช้ปุ๋ยเคมี หันมาใช้ปุ๋ยอินทรีย์หรือปุ๋ยสั่งตัดตามค่าวิเคราะห์ดิน เพื่อลดการปล่อยก๊าซไนตรัสออกไซด์ (N2O)
- งดการเผาเศษวัสดุ การเผากิ่งไม้หรือใบยางสร้างคาร์บอนไดออกไซด์มหาศาล ต้องใช้วิธีไถกลบหรือทำปุ๋ยหมัก
- ลดการใช้พลังงานเชื้อเพลิง ในกระบวนการดูแลรักษาและขนส่ง
4 การตรวจวัดและทวนสอบ (Monitoring & Verification)
- จ้างผู้ประเมินภายนอก (VVB – Validation and Verification Body) เข้ามาตรวจสอบพื้นที่จริง
- วัดขนาดเส้นรอบวงลำต้น ความสูง เพื่อคำนวณปริมาตรไม้และปริมาณคาร์บอนที่กักเก็บได้จริงตามหลักวิชาการ
5 การรับรองคาร์บอนเครดิต (Certification)
- เมื่อผ่านการตรวจสอบ อบก. จะออกใบรับรองคาร์บอนเครดิตให้
- เครดิตนี้จะถูกนำไปฝากไว้ในบัญชีระบบทะเบียนของ T-VER พร้อมที่จะทำการซื้อขายแลกเปลี่ยน
ตารางเปรียบเทียบ สวนยางทั่วไป vs สวนยางแบบ Carbon Farming
เพื่อให้เห็นความแตกต่างชัดเจน ตารางด้านล่างจะเปรียบเทียบการจัดการและผลลัพธ์ที่จะได้รับ
ตารางที่ 2 – เปรียบเทียบรูปแบบการจัดการสวนยาง
| หัวข้อเปรียบเทียบ | สวนยางพาราแบบดั้งเดิม (Traditional) | สวนยางพาราคาร์บอน (Rubber Carbon Farming) |
| เป้าหมายหลัก | ปริมาณน้ำยางสูงสุด | ปริมาณน้ำยาง + การกักเก็บคาร์บอน |
| การจัดการดิน | เน้นปุ๋ยเคมีเข้มข้น เร่งโต | ปุ๋ยอินทรีย์ร่วมปุ๋ยเคมี, ปลูกพืชคลุมดิน |
| การจัดการเศษซาก | มักมีการเผาทำลายกิ่งไม้ | ห้ามเผาเด็ดขาด, ไถกลบเพื่อเพิ่มอินทรียวัตถุ |
| การใช้พลังงาน | ไม่มีการควบคุมเชื้อเพลิง | วางแผนลดการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล |
| รายได้ | ทางเดียว (ผันผวนตามตลาด) | สองทาง (น้ำยาง + เครดิต) + Premium Price |
| ต้นทุน | ค่าปุ๋ยเคมีสูง | ค่าปุ๋ยลดลง แต่มีค่าใช้จ่ายเรื่องเอกสาร/ตรวจสอบ |
| ตลาดรองรับ | ตลาดทั่วไป | ตลาดทั่วไป + ตลาดยุโรป (EUDR Compliant) |
ความท้าทายและข้อควรระวัง
แม้ Rubber Carbon Farming จะดูสวยหรู แต่ในทางปฏิบัติมีอุปสรรคที่ต้องพิจารณาอย่างรอบคอบก่อนตัดสินใจลงทุน
1 ต้นทุนแฝงในการดำเนินการ ค่าใช้จ่ายในการจ้างผู้ทวนสอบ (VVB) มีราคาสูง (หลักแสนบาทต่อครั้ง) ทำให้เกษตรกรรายย่อยที่มีพื้นที่เพียง 10 ถึง 20 ไร่ ไม่สามารถทำเองได้โดยลำพัง ทางออก คือการรวมกลุ่มเป็นวิสาหกิจชุมชนหรือสหกรณ์ เพื่อแชร์ต้นทุนเหล่านี้
2 ราคาคาร์บอนเครดิตยังมีความผันผวน ราคาคาร์บอนเครดิตในไทย (T-VER) ภาคป่าไม้และการเกษตร ปัจจุบันเคลื่อนไหวอยู่ในช่วง 50 ถึง 200 บาทต่อตันคาร์บอน (ราคาขึ้นอยู่กับการเจรจาและคุณภาพโครงการ) ซึ่งอาจยังไม่สูงพอที่จะจูงใจหากมองในระยะสั้น แต่แนวโน้มราคาในอนาคตมีโอกาสปรับตัวสูงขึ้นตามความต้องการของตลาดโลก
3 ความซับซ้อนของเอกสาร การเก็บข้อมูลต้องละเอียดมาก ต้องมีบันทึกการใส่ปุ๋ย การใช้น้ำมัน การเจริญเติบโตของต้นไม้ ย้อนหลังและต่อเนื่อง หากข้อมูลไม่ครบอาจถูกตีตกไม่ผ่านการรับรอง
อนาคตและแนวโน้มตลาด (Future Outlook)
ทิศทางของ Rubber Carbon Farming ในปี 2025 และปีต่อๆ ไป มีแนวโน้มสดใสและจำเป็นต้องเกิดขึ้นด้วยปัจจัยสนับสนุนดังนี้
- Net Zero Goal องค์กรขนาดใหญ่ในไทยและต่างประเทศประกาศเป้าหมาย Net Zero ทำให้ความต้องการซื้อคาร์บอนเครดิตเพื่อมาชดเชย (Offset) มีมหาศาล สวนยางพาราจะเป็นแหล่ง Supply สำคัญเพราะมีพื้นที่ปลูกมหาศาลในไทย
- มาตรการภาษีคาร์บอน ในอนาคต รัฐบาลอาจมีการเก็บภาษีคาร์บอนข้ามแดน (CBAM) ที่เข้มข้นขึ้น ผู้ส่งออกยางจะต้องมี Carbon Credit ติดตัวสินค้าเพื่อลดภาระภาษี
- เทคโนโลยี Precision Agriculture การใช้โดรนบินสำรวจและการใช้ภาพถ่ายดาวเทียมเพื่อประเมินมวลชีวภาพ (Biomass) จะเข้ามาช่วยลดต้นทุนค่าจ้างคนสำรวจ ทำให้การประเมินคาร์บอนเครดิตแม่นยำและถูกลง
กลยุทธ์สำหรับเกษตรกรในปีนี้
- รวมกลุ่มทันที อย่าทำคนเดียว ให้รวมตัวผ่านสหกรณ์การเกษตรหรือ กยท. ในพื้นที่
- ทำทะเบียนประวัติสวน เริ่มจดบันทึกการใช้ปัจจัยการผลิตทุกชนิดตั้งแต่วันนี้
- ศึกษาเรื่อง EUDR เตรียมเอกสารสิทธิ์ที่ดินให้พร้อม เพื่อไม่ให้ตกขบวนการส่งออก
บทสรุป
Rubber Carbon Farming ไม่ใช่แค่กระแสชั่วคราว แต่คือ “ทางรอด” และ “ทางรุ่ง” ของเกษตรกรชาวสวนยางไทยในยุคโลกเดือด การปรับตัวจากการเป็นผู้ผลิตวัตถุดิบเพียงอย่างเดียว มาเป็นผู้ให้บริการทางสิ่งแวดล้อม (Environmental Service Provider) จะช่วยสร้างเกราะป้องกันความผันผวนของราคายาง และสร้างความยั่งยืนให้กับอาชีพเกษตรกรรม
การเริ่มต้นอาจดูยุ่งยากและมีต้นทุน แต่เมื่อเทียบกับโอกาสในการเข้าถึงตลาดยุโรปและการมีรายได้เสริมระยะยาวจากคาร์บอนเครดิต นี่คือการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดที่ชาวสวนยางจะทำได้ในขณะนี้ ถึงเวลาแล้วที่สวนยางไทยจะเปลี่ยนสีเขียวของใบไม้ ให้กลายเป็นสีทองของรายได้ที่ยั่งยืน
